Początek po powstaniu styczniowym, nastąpił krach ekonomiczny po uwłaszczeniu chłopów, car nałożył ogromne podatki. Rozpoczęła się emigracja ze wsi do miast: Warszawa, Łódź itp. Powstają nowe zawody: literaci, dziennikarze, prawnicy. Po powstaniu strata 75% młodych mężczyzn, kobieta jest bez zawodu, duży procent w społeczeństwie Żydów, większość biednych.
Około roku 1880 pojawiały się w prasie głosy świadczące o kryzysie poglądów dotyczących literatury, nastąpiła krytyka literatury tendencyjnej. Po 16 latach okazało się, że postulaty stawiane literaturze nie znalazły realizacji w życiu- trzeba było szukać nowych sposobów. Ten moment załamania, rozczarowania nazywany przełomem antypozytywistycznym.
Pisarz to ten, który tworzy literaturę tendencyjną, optymistyczną, edukacyjną. Literaturę taką, która uczy jak żyć. Pisarz ma być nie wieszczem, ale obywatelem. Twórca wychodzi z narodu i wchodzi do narodu. Pozytywistyczny pisarz posiada wykształcenie bieżące, ma wiedzieć więcej w zakresie nauk przyrodniczych i społecznych. Ma być przywódcą intelektualnym. Epoka pozytywistyczna odrzuca dramat, dominuje proza.
Realizm czysty nie pojawia się w Polsce, istnieje razem z nurtem tendencyjnym, naturalistycznym, impresjonistycznym (modernistycznym). Podstawową zasadą przedstawiania świata jest iluzja rzeczywistości, oparta o odpowiedni dobór faktów, dzięki ktorym czytelnik może weryfikować prawdę. Tworzy język komunikatywny, daje język potoczny (chłopi, inteligenci). Realizm łamał konwencje artystycznego stylu. Stało się to powodem przeźroczystości, niewidoczności języka. Uwaga odbiorcy została skierowana na to, co się mówi, a nie jak się mówi. Realizm kładzie nacisk na poznawcze możliwości człowieka
Nazywany "Śpiewakiem Justyny", "poetą serca". Jego twórczość najlepiej odzwierciedla nurt sentymentalny (prąd literacki nastawiony na penetrację wewnętrznego, uczuciowego życia bohaterów, pochwała czułości i prostoty, zachwyt nad przyrodą, śpiewność i melodyjność wiersza). Od 1780 Karpiński został sekretarzem księcia Adama Czartoryskiego. Poeta źle się czuł na dworze i po 3 latach wrócił na prowincję
DWIE LIPY
prosty, sielski obrazek symbolizuje beznadziejność miłości. Opis dwóch drzew rozdzielonych od siebie rzeką, skłaniających się ku sobie nasuwa obraz nieszczęśliwej miłości. Drzewa nie mogą się dotknąć, podobnie jak mówiący w wierszu Koryl, który myślał o swojej ukochanej Izmenie. Rozpaczał, bo nie mogli złączyć się ze sobą na wieki.
Twórczość Karpińskiego zebrana jest w 7 tomikach Zabawek wierszem i prozą. Obejmuje sielanki, erotyki, elegie, wiersze patriotyczne i religijne. Tematem większości sielanek jest rozpamiętywanie utraconej miłości, chwil razem spędzonych. Pewne nastroje i przeżycia związane są z przyrodą. Atmosfera codzienności i przeciętności panuje w sielankach, mają one charakter pieśniowy. Charakteryzują się typowymi dla gatunku motywami. Jest to np. skarga pasterza na niewierność kochanki, żal po utracie lub śmierci ukochanego, przekomarzanie się zakochanych.
ŻALE SARMATY NAD GROBEM ZYGMUNTA AUGUSTA
wiersz obywatelski po III rozbiorze Polski. Elegia żałobna. Poeta wyraża rozpacz po ostatecznym upadku ojczyzny. Wiersz ma formę apelu do zmarłego króla, którego postać symbolizuje minioną wielkość ojczyzny. W kunsztownych, sześciowierszowych strofach opisuje bezmiar klęsk, które spadły na Polskę. Poeta nie wierzy w odrodzenie państwa. Z wiersza bije atmosfera przygnębienia i rezygnacji. Sarmatom pozostają tylko łzy. Pisze o emigracji, biedzie. Autor składa przy grobie szablę, wesołość, nadzieję i lutnię, pozostają mu tylko łzy.
Poeta blisko związany z rodziną Czartoryskich. Nieszczęśliwie zakochany w Marii Wirtemberskiej, która miała być adresatką jego wierszy miłosnych. Ostatnie lata pogrążony w obłędzie spędził pod opieką przyjaciół. Wiersze Kniaźnina przechodzą ciekawą ewolucję.
Decyzją króla zaistniał Teatr Narodowy, dostępny dla wszystkich w roku 1765. Odgrywa on ważną rolę w szerzeniu nowych idei i w walce z kulturą sarmacką. Pierwszy występ to komedia Bielawskiego Natręci. Teatr miał nauczać, propagować publicznie nowe postawy, nowy model społeczeństwa.
